• ภาษาไทย
  • English

การคิดเชิงพื้นที่

การคิดเชิงพื้นที่

163416926_10158852888691265_6619079846372520156_o.jpeg

 

การคิดเชิงพื้นที่
.
เป็นภาพจำมาโดยตลอดถึงฉากในภาพยนต์ที่มีการวางแผนเพื่อลงมือปฎิบัติการอะไรบางอย่าง ก่อนที่ผู้นำทีมจะพูดบทออกมา ต้องมีซีนดึงแผนที่ออกมากางบนโต๊ะ ขีดเขียนบนแผนที่พอประมาณ เมื่อได้ข้อสรุปจึงเผยแผนการที่คิดนั้นออกมา หลังจากนั้นเขาก็ดูโดดเด่นขึ้นมาทันตา ไม่ต่างกับในชีวิตจริงที่ทุกครั้งเมื่อมีการพูดถึงการพัฒนาและการแก้ไขปัญหา แผนที่มักมีบทบาทสำคัญเสมอในการวางแผน คำถามก็คือ แล้วในแผนที่นั้นมีอะไร
.
แผนที่และภาพถ่ายจากดาวเทียมเป็นหนึ่งในเครื่องมือทางภูมิศาสตร์ ให้ข้อมูลเกี่ยวกับรูปลักษณะและที่ตั้งของสิ่งต่างๆที่ปรากฎอยู่บนผิวโลกโดยใช้เทคนิคการย่อส่วน ถ้าเป็นแผนที่ก็จะใช้สัญลักษณ์แทนตำแหน่งต่างๆ แน่นอนว่าแผนที่หนึ่งแผ่นจึงไม่ใช่แค่กระดาษเพียงหนึ่งแผ่น แต่เป็นคลังข้อมูลมหาศาลโดยเฉพาะข้อมูลของตำแหน่งและความสัมพันธ์ระหว่างตำแหน่ง เช่น ในแผนที่จังหวัดของประเทศไทยจะเห็นว่าจังหวัดสมุทรสาครตั้งอยู่ติดกับทะเลอ่าวไทยและอยู่ทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ของกรุงเทพมหานคร
.
เพียงข้อมูลตำแหน่งบนแผนที่ก็สามารถทำให้เราเชื่อมโยงเรื่องราวและผูกโยงกับความหมายของสัญลักษณ์อื่นๆที่ปรากฏบนแผนที่เพื่อประกอบกันเป็นคุณสมบัติของตำแหน่งหรือสถานที่นั้นๆ ตามเนื้อหาที่ผู้ใช้ต้องการ เช่น จังหวัดสมุทสาครตั้งอยู่ติดกับทะเลอ่าวไทย อุดมไปด้วยทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง ผู้คนแถบนั้นจึงมีความเชี่ยวชาญเรื่องการทำการประมงและการทำนาเกลือมาตั้งแต่อดีต จนปัจจุบันกลายเป็นตลาดขายส่งอาหารทะเลขนาดใหญ่ของประเทศ เป็นต้น
.
การใช้ข้อมูลบนแผนที่หรือภาพถ่ายจากดาวเทียมเพื่อหาความหมายและความสัมพันธ์อย่างเป็นระบบของสิ่งที่ปรากฏบนแผนที่ เช่น สัญลักษณ์ ขนาด รูปร่าง สีสัน ตำแหน่งที่ตั้ง ทิศทาง ระยทาง แล้วเชื่อมโยงจากจุดต่อจุดให้กลายเป็นเรื่องราวหรือข้อมูลที่ต้องการนั้น เป็นทักษะที่เราเรียกว่า การคิดเชิงพื้นที่ (Spatial Thinking) เป็นทักษะการคิดเพื่อหาคำตอบจากการเชื่อมโยงข้อมูลเชิงพื้นที่ผสมผสานกับเหตุการณ์จริงเพื่อหาแนวทางปฎิบัติต่อเหตุการณ์นั้นๆ ที่มีเงื่อนไขแตกต่างกันตามที่ตั้งทางภูมิศาสตร์ เช่น การแก้ไขปัญหาพื้นที่ประสบภัยแล้ง การวางแผนพัฒนาพื้นที่สูง การหลีกเลี่ยงเส้นทางรถติด เส้นทางอพยพในยามฉุกเฉิน เป็นต้น
.
นี่จึงเป็นเหตุผลที่ว่าทำไมแผนที่จึงมีบทบาทอย่างมากต่อการพัฒนา เพราะแผนที่เป็นคลังข้อมูลของพื้นที่ ส่วนผู้ใช้มีหน้าที่เชื่อมโยงข้อมูลเหล่านั้นเพื่อระบุที่มาของปัญหาและวิเคราะห์หากระบวนนำไปสู่คำตอบที่ต้องการในมิติของเชิงพื้นที่ เช่น บนพื้นที่ภูเขาสูง ทำให้การกักเก็บน้ำตามธรรมชาติค่อนข้างมีขีดจำกัด ดังนั้นการสร้างเขื่อนหรือวิธีการชะลอน้ำ จึงเป็นหนทางที่จะส่งเสริมให้เกิดความอุดมสมบูรณ์ในพื้นที่ได้ เป็นต้น ยิ่งหากผู้ใช้แผนที่เป็นผู้ที่มีประสบการณ์ มีความรู้ความเชี่ยวชาญในพื้นที่แล้ว แผนที่ก็จะเป็นเครื่องมือส่งเสริมให้เกิดประสิทธิภาพในการจัดการปัญหาได้ดียิ่งขึ้น
.
ปัจจุบันแผนที่พัฒนาจากกระดาษกลายแผนที่ดิจิตอล หลายคนใช้มันเพื่อประโยชน์ในการนำทาง ด้วยระยะทางที่ได้จากการคำนวณบนแอพลิเคชั่นทำให้เกิดการเตรียมตัวอย่างเหมาะสม เช่น การหาคาเฟ่ระหว่างทางเพื่อจิบกาแฟและแวะถ่ายรูป บางคนยังตรวจสอบเพื่อสร้างความมั่นใจว่ามันจะไม่พาเราไปในทางที่ลำบากหรือหลงเข้าไปในป่า ด้วยการสังเกตขนาดและสีของถนน ประกอบกับลักษณะของการใช้ประโยชน์ที่ดินในโหมดภาพถ่ายจากดาวเทียม นี่ก็นับว่าเป็นการใช้ทักษะการคิดเชิงพื้นที่ที่เข้ากับวิถีชีวิตคนในปัจจุบัน
.
การแสดงตำแหน่งผู้ที่ยืนยันการติดเชื้อโควิด-19 บนแผนที่ นอกจากจะทำให้ทราบถึงการกระจายตัวของเชื้อแล้ว ยังเป็นประโยชน์ต่อการควบคุมพื้นที่มีสถิติการตรวจพบจำนวนมาก อีกทั้งยังสามารถคาดเดาพื้นที่เสี่ยงได้ ด้วยการหาความสัมพันธ์ระหว่างพื้นที่ด้วยข้อมูลการเดินทางของผู้ที่เกี่ยวข้อง ซึ่งจะนำไปสู่มาตการรับมือที่เหมาะสม จึงเป็นที่มาของการพัฒนาระบบ COVID iMap โดย GISTDA เพื่อให้ทาง ศบค. และเจ้าหน้าที่ที่เกี่ยวข้องได้ใช้ประกอบการบริหารจัดการสถานการณ์ของประเทศ
.
ระบบการคิดเชิงพื้นที่ไม่จำเป็นต้องเกี่ยวข้องกับปัญหาบ้านเมืองเสมอไป แม้แต่ในห้องเรียนหรือห้องประชุม การจัดวางผังที่นั่ง การเลือกที่นั่งของแต่ละบุคคล ย่อมสะท้อนถึงข้อมูลคุณสมบัติของคนคนนั้นได้ เช่น คนที่นั่งหัวโต๊ะมีบทบาทเป็นประธานในการประชุม คนที่หลังห้องโดยเฉพาะที่ลับสายตาของคุณครูอาจจะกำลังพยายามปกปิดอะไรบางอย่าง ส่วนคนที่นั่งหน้าห้องก็เป็นคนที่ตั้งใจเรียน บางคนอาจจะกำลังแย้งว่าคงเป็นเพราะโดนไล่ให้ไปนั่งข้างหน้าต่างหาก นี่ก็แสดงให้เห็นว่าในโลกแห่งความจริงเงื่อนไขของสถานการณ์มักจะเปลี่ยนแปลงเสมอ ความเข้าใจพื้นฐานและยืดหยุ่นต่อเหตุการณ์จึงเป็นสิ่งจำเป็น
.
เพราะเกือบทุกกิจกรรของมนุษย์เราเกี่ยวข้องกับพื้นที่เสมอ ไม่ว่าจะพื้นที่เล็กหรือพื้นที่ใหญ่ ดังนั้นแผนที่และทักษะการคิดเชิงพื้นที่จึงมีความสำคัญต่อเราตลอดทั้งชีวิต แม้เทคโนโลยีอวกาศและภูมิสารสนเทศจะก้าวไปไกลแค่ไหน แนวความคิดเชิงพื้นที่ยังคงเป็นแนวความคิดแบบคลาสสิค ฝึกฝนทำให้เรามองภาพรวมของปัญหาก่อนจะตัดสินใจอย่างเป็นระบบและสามารถปรับใช้ได้ในทุกพื้นที่ ทุกศาสตร์ ทุกสถานการณ์
.
#จิสด้าก้าวสู่ปีที่21 #จิสด้า #GISTDA #การคิดเชิงพื้นที่ #SpatialThinking